خبرگزاری تادنا نیوز،گروه استانها-فهیمه اجاقلو: استان گلستان با وجود تجربه بارش های بالاتر از میانگین بلندمدت با یک پارادوکس نگران کننده روبروست، افزایش بارش ها منجر به افزایش جریان رودخانه ها نشده است و این موضوع نشان دهنده ضعف در زیرساخت های ذخیره سازی و مدیریت جریان های سطحی است،زمانی که آب از رودخانه ها با سرعت عبور میکند و به دریا میریزد یعنی استان فاقد ظرفیت کافی برای حبس و استفاده از این نعمت است در این میان سدسازی همواره به عنوان یکی از ابزارهای اصلی مدیریت ذخیره سازی منابع آب محسوب می شود.
با این وجود برخی کارشناسان حوزه محیط زیست معتقدند احداث سدها در حالی که با اهدافی نظیر مدیریت سیلاب و تأمین آب کشاورزی انجام میشود، میتواند پیامدهای گسترده و پیچیدهای بر اکوسیستم و نظام هیدرولوژی منطقه داشته باشد.
به گفته یک کارشناس محیط زیست، سدسازی صرفاً یک پروژه مهندسی نیست، بلکه یک ابرپروژه با اثرات فرامنطقهای است که میتواند تعادل طبیعی حوزههای آبریز را برای همیشه تغییر دهد.
محمد عباسی با تأکید بر این نکته که سدها برخلاف جریان طبیعی رودخانهها، به عنوان مانعی در مسیر آب عمل کرده و باعث تغییر در نظام هیدرولوژی سطحی و زیرزمینی میشوند، در گفتگو با خبرنگار تادنا نیوز اظهار کرد:در حالت طبیعی، بستر رودخانهها به دلیل ماهیت اسفنجی، بهترین محل برای تغذیه سفرههای زیرزمینی است؛ اما با احداث سد و ایجاد شبکههای انتقال نفوذناپذیر، ما عملاً با قطع فرآیند تغذیه طبیعی آبخوانها مواجه شده و این فرصت حیاتی را از دست میدهیم.
وی با بیان اینکه سدسازی علاوه بر تغییر مسیر جریان آب، میتواند منجر به تخریب پوشش گیاهی و از بین رفتن تنوع زیستی شود، افزود: انقطاع در مسیر مهاجرت آبزیان و تغییر در اکوسیستمهای آب شیرین، از جمله آسیبهای جدی است که اغلب مغفول میماند از سویی، افزایش نرخ تبخیر از مخازن سد در مناطق گرم و خشک، خود به نوعی از اتلاف منابع آب منجر میشود.
کارشناس محیط زیست خاطرنشان کرد: احداث سد در بالادست ممکن است باعث شود جوامع محلی در پاییندست، به اشتباه تصور کنند جریان رودخانه همیشه کنترلشده و به همین دلیل مناطق مسکونی خود را به بستر رودخانه نزدیک کنند، این اقدام در زمان وقوع بارشهای حدی یا شکست احتمالی سد، میتواند منجر به خسارات مالی و تلفات انسانی گسترده شود.
عباسی با بیان اینکه افزایش سریع رسوبات در مخازن موجب کاهش عمر مفید سدها می شود، راهکار جایگزین و مکمل را «آبخیزداری» معرفی کرد و گفت: برخلاف سدها که پروژههای بزرگ، پرهزینه و با ریسک بالا هستند، پروژههای آبخیزداری مانند جنگلکاری و احداث سازههای بیومکانیکی در سطح دامنهها، پروژههایی کوچکمقیاس، کمهزینه و کمریسک هستند که با تقویت پوشش گیاهی، از فرسایش خاک جلوگیری کرده و پتانسیل تولید آب و تغذیه سفرههای زیرزمینی را به شکلی پایدار افزایش میدهند.
کارشناس حوزه محیط زیست گلستان خاطرنشان کرد:مدیریت نادرست اراضی، جنگلزدایی و برداشتهای غیرمجاز از منابع آب، ما را به سمت پروژههای پرهزینه و آسیبزا سوق داده است، با این حال، نباید با تمرکز بر رفع نیازهای فوری، از اصل پایداری منابع آب و راهکارهای بلندمدت غافل شد.
مرگ مخزنی سدها در گلستان
در شرایطی که گلستان با بحران کم آبی مواجه است کارشناسان هشدار میدهند که نرخ رسوبگذاری در سدهای استان به دلیل فرسایش اراضی بالادست، ۴ برابر استاندارد جهانی است.
به گفته معاون فنی و آبخیزداری منابع طبیعی گلستان، ساخت سد بدون مدیریت آبخیزداری مانند پر کردن یک کاسه سوراخ است و برای جلوگیری از مرگ مخزنی سدها، احداث بندهای خاکی و تثبیت سرشاخهها بیش از هر چیز ضرورت دارد.
رمضان بهترک با بیان اینکه رویکرد فعلی نه تقابل با سدسازی، بلکه تکمیل زنجیره پایداری منابع آب است، در گفتگو با خبرنگار تادنا نیوز اظهار کرد: طبق استانداردهای جهانی، سدها سالانه حدود ۱ درصد با رسوب پر میشوند، در گلستان، به دلیل وجود ۴۵۰ هزار هکتار اراضی حساس به فرسایش در شمال شرق استان، این نرخ به ۴ درصد در سال رسیده است و این یعنی سدهای استان با هزینههای نجومیِ ملی، با سرعتی ۴ برابرِ نرم جهانی به سمت مرگِ مخزنی و از دست دادن کارایی خود پیش میروند.
رمضان بهترک با اشاره به راهکار نجات سدهای استان افزود: بندهای خاکی به مثابه فیلترهای نجاتبخش هستند، احداث ۲۶۳ بند خاکی در بالادست سدهای مهم استان مانند بوستان و گلستان جزو اقدامات عملیاتی اداره کل منابع طبیعی گلستان محسوب می شود.
وی ادامه داد: بندهای خاکی دو نقش حیاتی نجات عمر سد و ایجاد منابع پایدار برای جوامع محلی ایفا میکنند در واقع بندهای خاکی با به دام انداختن رسوبات در بالادست، اجازه نمیدهند کاسه سدهای اصلی توسط خاکهای فرسایشیافته پر شود از سویی در مناطقی از شمال استان که بارش زیر ۲۵۰ میلیمتر است، این بندهای خاکی علاوه بر کنترل سیلاب، به منابع حیاتی برای شرب دام و مصارف ضروری روستاییان تبدیل شدهاند؛ منابعی که هزینه احداث آنها در مقایسه با سدهای بزرگ، بسیار ناچیز اما اثربخشیشان برای معیشت مردم، ملموس و بلافاصله است.
معاون فنی و آبخیزداری گلستان تأکید کرد: هزینه کل ۳۰ سال اخیر در بخش آبخیزداری، در مقایسه با هزینههای ساخت تنها یک سد بزرگ، بسیار اندک است؛ اما گستره خدمترسانی آن از غربیترین تا شرقیترین نقاط استان را در بر میگیرد.
امنیت غذایی گلستان در گرو مدیریت رسوبات
بهترک با بیان اینکه ساخت سد بدون ایمنسازی بالادست، هدررفت سرمایه ملی است،افزود: برای جلوگیری از رسوبگذاریهای مرگبار در مخازن سدها، اولویتِ بودجهای باید به سمت تثبیت سرشاخهها و مدیریت عرصههای حساس به فرسایش حرکت کند؛ چرا که محافظت از ظرفیت فعلی سدها، به مراتب اقتصادیتر از تلاش برای ساخت سدهای جدید است.
وی با رد نگاههای تکبعدی، بر ضرورت همافزایی میان سازههای بزرگ سدسازی و مدیریت آبخیز تأکید کرد و گفت: سدها و آبخیزداری نه در تقابل هم ، بلکه در یک زنجیره مکمل تعریف میشوند در واقع سد و آبخیزداری، دو بال یک پرواز هستند.
معاون فنی و آبخیزداری گلستان با بیان اینکه این استان به عنوان یکی از قطبهای کشاورزی کشور، برای تضمین امنیت غذایی و تأمین نیازهای رو به رشد جمعیت، ناگزیر به داشتن منابع آبی پایدار است،افزود: مدلهای جهانی مانند سد آتاتورک در ترکیه یا مدیریت رود ولگا در روسیه نشان میدهد که حتی کشورهای پرآب نیز به ذخایر مخزنی برای عبور از تنشهای اقلیمی و گرمایش زمین نیاز دارند. بنابراین، سدها برای آبیاری کشتهای تابستانه و تأمین آب پایه در فصول خشک، ضروری هستند.
نقشه راه امنیت آبی گلستان؛ از احداث سدهای جدید تا مدیریت بالادست
با وجود اینکه حدود نیمی از ظرفیت سدهای استان پر است، اما به دلیل نوسانات اقلیمی و رسوبگذاری، این میزان برای تأمین نیاز کشاورزی و جمعیت استان، بسیار کمتر از حد نصاب است.
مدیر عامل شرکت آب و منطقه ای گلستان در خصوص آخرین وضعیت سدهای استان در گفتگو با خبرنگار تادنا نیوز اظهار کرد: در حال حاضر حدود ۴۵ درصد از ظرفیت سدهای در حال بهرهبرداری استان آبگیری شده است، با وجود اراضی مستعد و گسترده کشاورزی در استان، به دلیل کاهش بارندگی و محدودیت منابع آبی، در فصل کشت تابستانه امکان بهرهبرداری کامل از این اراضی وجود ندارد و این مسئله نشاندهنده عدم تعادل میان عرضه و تقاضای آب در استان است.
ایرج حیدریان در پاسخ به این پرسش که آیا ظرفیت سدهای موجود و در دست اجرا پاسخگوی نیاز استان خواهد بود، گفت: قطعاً پاسخ منفی است، در همین راستا، مطالعات و بررسیهای مربوط به سه سد میرداماد (شصتکلاته)، بهارستان (رامیان) و چایلی در دستور کار قرار دارد، چرا که استان به اجرای این پروژهها برای تأمین پایدار منابع آب نیازمند است.
وی با بیان اینکه سدهای موجود در استان با پدیده رسوبگذاری مواجه هستند؛از این پدیده به عنوان «مرگ خاموش سدها» نام برد و افزود: رسوب گذاری به مرور زمان موجب کاهش ظرفیت مفید مخازن میشود، از اینرو اجرای طرح های علاج بخشی سدها یک ضرورت است.
مدیر عامل شرکت آب و منطقه ای گلستان خاطرنشان کرد: پیش از اجرای طرحهای علاجبخشی سدها، بهمنظور پیشگیری از رسوبگذاری در مخازن، اجرای طرحهای آبخیزداری در بالادست حوضههای آبریز یک ضرورت اساسی است.
حیدریان ادامه داد: این اقدامات با کاهش فرسایش خاک، کنترل روانآبها و جلوگیری از ورود رسوبات به مخازن سدها، نقش مؤثری در حفاظت و پایداری منابع آبی ایفا میکنند و از سیلاب هم تا حدودی جلوگیری می نمایند بر این اساس، اجرای طرحهای علاجبخشی و لایروبی سدها برای حفظ ظرفیت ذخیرهسازی و افزایش عمر مفید آنها ضروری است.
بر اساس این گزارش، امنیت آبی گلستان نه در گرو سدسازی مطلق است و نه در گرو توقف پروژههای زیربنایی؛ بلکه در گرو اتخاذ رویکردی هوشمندانه است که در آن، احداث سدهای جدید با برنامههای گسترده آبخیزداری در بالادست همسو شود. تنها با مدیریت صحیح اراضی و جلوگیری از رسوبگذاری، میتوان از مرگ خاموش سدها جلوگیری کرد و ظرفیت ذخیرهسازی استان را در برابر نوسانات اقلیمی تضمین کرد.
